Ο άγιος Γρηγόριος κατήγετο από παρθικό βασιλικό αίμα. Ήταν υιός του Αρσακίδου σατράπου Ανάκ, ο οποίος με διαταγή του βασιλέως της Περσίας Αρταξέρξη (Αρτασίρ) εφόνευσε τον βασιλέα της Αρμενίας Τιριδάτη Β’ τον Μέγα (Χοσρόη κατά τις αρμενικές πηγές, 217-238).
Εκδικούμενοι το έγκλημα οι Αρμένιοι σατράπες κατέσφαξαν όλη την οικογένεια του Ανάκ (238), πλην του διετούς τότε Γρηγορίου, τον οποίον η τροφός του φυγάδευσε στην Καισάρεια της Καππαδοκίας. Εκεί ο άγιος βαπτίσθηκε και έλαβε ελληνοχριστιανική παιδεία. Όταν ανδρώθηκε, νυμφεύθηκε κόρη βασιλικής οικογενείας και απέκτησε δύο υιούς, τον Βαρτάνη και τον Αριστάκη, τους οποίους ανέθρεψε με την πίστη του Χριστού.
Στην Καισάρεια βρισκόταν εξόριστος από τον Αρταξέρξη και ο υιός του φονευθέντος Χοσρόη Τιριδάτης Γ’. Γνωρίζοντας ο Γρηγόριος τον φόνο που είχε διαπράξει ο πατέρας του, συνδέθηκε μαζί του και του πρόσφερε τις υπηρεσίες του, χωρίς να του αποκαλύψει την καταγωγή του. Το 287 ο Τιριδάτης με την υποστήριξη των Ρωμαίων ανέκτησε τον θρόνο της Αρμενίας, οπότε και ο Γρηγόριος επέστρεψε στην πατρίδα του. Επειδή όμως διάπυρη αγάπη προς τον Θεό έφλεγε την ψυχή του, εγκατέλειψε τον κόσμο και ανεχώρησε στην έρημο, για να ζήση ως ασκητής.
* * *
Ανερχόμενος στον θρόνο ο Τιριδάτης Γ’, αντί να αναγνωρίσει το φιλάνθρωπο χέρι του Θεού στην ευεργεσία που του έγινε, αφοσιώθηκε με ζήλο στην ειδωλολατρία. Επιθυμώντας να έχει συγκοινωνό στις θυσίες και τον φίλο του Γρηγόριο, τον μετεκάλεσε στα ανάκτορα και προσπάθησε να τον πείσει να αρνηθεί την πίστη του Χριστού, να προσφέρει δε ως θυσία στον βωμό της θεάς Αναχίτ (Αρτέμιδος) στεφάνι από άνθη.
Μπροστά στην αμετάπειστη εμμονή του Γρηγορίου ο βασιλεύς καταλήφθηκε από μανία και τον υπέβαλε σε απάνθρωπα βασανιστήρια. Κρεμασμένον κατακέφαλα από το ένα πόδι τον έδερναν με ραβδιά ροδιάς, ενώ από κάτω τον κάπνιζαν με βρωμερότατη κοπριά. Έσφιξαν την κεφαλή του με μηχανικό όργανο και έριξαν με σύριγγα στα ρουθούνια του ποτάσα και ξίδι, ανάμικτα με αλάτι και νίτρο, των οποίων η δριμύτης εισήλθε ως τον εγκέφαλό του. Κατέκαυσαν την κεφαλή του με δερμάτινο θύλακα γεμάτον θερμότατη στάκτη. Τον κρέμασαν κατακέφαλα και από τον αφεδρώνα έριχναν προς καταισχύνη του άφθονο νερό στην κοιλιά του.
Όσο ο Τιριδάτης εχλεύαζε τον Θεό του Γρηγορίου, τόσο ο άγιος, ενδεδυμένος την πανοπλία της πίστεως, εξερχόταν αβλαβής από τα βασανιστήρια και ευχαριστούσε τον Θεό που τον αξίωνε να πάσχει υπέρ του ονόματός του.
Όταν ο βασιλεύς έμαθε ότι ο Γρηγόριος ήταν υιός του φονέα του πατέρα του, τον έριξε δεμένο σε βαθύ και αφεγγές ξηροπήγαδο, γεμάτο δηλητηριώδη ερπετά, για να βρει από τα δήγματά τους φρικτό θάνατο. Ανάμεσά τους ο Γρηγόριος έζησε θεία προνοία δώδεκα χρόνια, τρεφόμενος κρυφά από μία χήρα γυναίκα.
* * *
Μετά τον μαρτυρικό θάνατο που υπέστη η αγία Ριψιμία [30 Σεπτ.] και η συνοδία της από τον Τιριδάτη, ο άνομος βασιλεύς έχασε το λογικό του και συνέβοσκε με τους χοίρους.
Από την θεήλατη αυτή τιμωρία τον έσωσε η αδελφή του Χοσροβιδούκτα. Πληροφορημένη στον ύπνο της ότι ο βασιλεύς θα λυτρωθεί μόνον με την μεσιτεία του Γρηγορίου, έδωσε εντολή και οι άρχοντες τον ανέσυραν από το πηγάδι ύστερα από τόσα χρόνια ζωντανό και τελείως αβλαβή. Με την προσευχή του Γρηγορίου ο βασιλεύς θεραπεύθηκε και επίστευσε στον Χριστό. Το παράδειγμά του ακολούθησαν όλοι οι συγγενείς του, οι μεγιστάνες και πλήθος λαού. Ο άγιος τους κατήχησε και ανήγειρε ναό προς τιμήν της παρθενομάρτυρος Ριψιμίας και της συνοδίας της, για να καταθέσει εκεί τα τίμια λείψανά τους. Στο κτίσιμο βοηθούσε με πολλή ταπείνωση και ο Τιριδάτης, σκάπτοντας μόνος του τον τόπο και μεταφέροντας στους ώμους του μεγάλες και βαρειές πέτρες. Αμέσως μετά έστειλε τον Γρηγόριο με τιμητική συνοδία στην Καισάρεια, όπου ο επίσκοπός της Λεόντιος τον εχειροτόνησε επίσκοπο Αρμενίας με τον τίτλο του καθολικού, δηλαδή πατριάρχη (περί το 300).
* * *
Επιστρέφοντας στην πατρίδα του ο Γρηγόριος βάπτισε τον βασιλέα και πλήθος λαού στον ποταμό Ευφράτη. Κατόπιν εγκατέστησε την έδρα του στην πόλη Αστισάτ και ανέλαβε περιοδείες σε όλη την χώρα για τον εκχριστιανισμό της και την οργάνωση της Εκκλησίας. Χειροτόνησε ιερείς, εγκατέστησε επισκόπους, ανήγειρε ναούς, κανόνισε τα της λατρείας, κατηχούσε, βάπτιζε και θεράπευε κάθε ασθένεια.
Σε όλα είχε βοηθό και αντιλήπτορα τον βασιλέα, ο οποίος προικοδοτούσε πλούσια τις εκκλησίες και του παρείχε κάθε συμπαράσταση στο αποστολικό έργο. Έτσι, η Αρμενία κατέστη το πρώτο χριστιανικό κράτος, το οποίο μετέδωσε το φως του Χριστού και στους γειτονικούς της λαούς, Πέρσες, Μήδους και Ασσυρίους.
Το 320, έχοντας στερεώσει την ειρήνη του Χριστού σε όλη την Αρμενία, ο Γρηγόριος κατέστησε τον υιό του Αριστάκη αρχηγό της Εκκλησίας, ενώ αυτός απεσύρθη στο όρος Manyea, για να ζήση στην άσκηση τις υπόλοιπες ημέρες της ζωής του. Εκεί, μετά από λίγα χρόνια (328) βρέθηκε νεκρός από κάποιον ποιμένα και ενταφιάσθηκε στην Thortan του Ευφράτου, κοντά στην Αστισάτ.
Από το βιβλίο: Νέος Συναξαριστής της Ορθοδόξου Εκκλησίας, υπό Ιερομονάχου Μακαρίου Σιμωνοπετρίτου. Τόμος πρώτος, Σεπτέμβριος. Εκδόσεις Ορμύλια, 2001, σελ. 338.
