Είναι πολύ δύσκολο να δώσει κανείς ορισμό της ταπεινοφροσύνης, καθώς αυτή αποτελεί θησαυρό που η ποιότητά του δεν μπορεί καθόλου να κατανοηθεί με λόγια, όπως λέει ο άγιος Ιωάννης της Κλίμακος. Γι’ αυτό ο ίδιος ορίζει την ταπεινοφροσύνη ως χάρη της ψυχής δίχως όνομα, χάρη που μπορεί να λάβει όνομα μόνο απ’ όσους τη δοκίμασαν εμπειρικά. Πρόκειται, λέει, για ανέκφραστο πλούτο, ονομασία του Κυρίου και δώρο του Κυρίου, που είπε: «Διδαχθείτε από μένα», δηλαδή από την ενοίκησή μου και την έλλαμψή μου και την ενέργειά μου μέσα σας, ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά» (Ματθ. 11:29). Η γνήσια και αμετάπτωτη ταπείνωση γεννιέται από την ειλικρινή και διαρκή μετάνοια. Τρία είναι τα κύρια γνωρίσματα της αληθινής ταπεινοφροσύνης: πρώτον, το να δέχεται κανείς με χαρά κάθε προσβολή, εξευτελισμό και περιφρόνηση· δεύτερον, το να μη θυμώνει ποτέ· και τρίτον, το να μην πιστεύει πως έχει καμιάν αρετή, κι ας έχει πολλές, ούτε πως κάνει κανένα καλό, κι ας κάνει αναρίθμητα.
Γιατί πρέπει να έχουμε ταπεινοφροσύνη;
Επειδή δεν υπάρχει απολύτως κανένας λόγος να έχουμε υπερηφάνεια. Για ποιο πράγμα να καυχηθούμε; Όλα τα αγαθά που έχουμε, τόσο τα υλικά όσο και τα πνευματικά, τα οφείλουμε στον Κύριο, αφού, όπως γράφει ο αδελφόθεος Ιάκωβος, κάθε καλή προσφορά και κάθε τέλειο δώρο έρχεται από ψηλά» (1:17). «Τι έχεις που να μην το έλαβες;», μας ρωτάει και ο απόστολος Παύλος· «και αφού το έλαβες από τον Θεό, γιατί καυχιέσαι, σαν να μην το έχεις λάβει ως δώρο;» (Α’ Κορ. 4:7). Ο πρώτος λόγος, λοιπόν, για τον οποίο δεν μπορούμε παρά να έχουμε ταπεινοφροσύνη, είναι η επίγνωση πως όλα όσα έχουμε προέρχονται από τον Θεό και πως η ζωή μας όλη εξαρτάται από τον Θεό.
Υπάρχει, όμως, κι ένας δεύτερος λόγος: η συναίσθηση της αμαρτωλότητάς μας. Γιατί, όπως λέει πάλι ο αδελφόθεος, «όλοι μας κάνουμε πολλά σφάλματα (Ιακ. 3:2), με τα οποία λυπούμε τον Κύριο. Κι αν ισχυριστούμε πως είμαστε αναμάρτητοι», υπογραμμίζει ο Ιωάννης, «εξαπατούμε τον εαυτό μας και δεν λέμε την αλήθεια» (Α’ Ιω. 1:8). Βλέποντας, λοιπόν, τις αμαρτίες μας και μετανοώντας ειλικρινά γι’ αυτές, δεν θα οικειωθούμε την ταπεινοφροσύνη;
Ποια είναι τα σημάδια της πραγματικής ταπεινώσεως;
Ο ταπεινός άνθρωπος ποτέ δεν καυχιέται για τα καλά που έχει, αλλά και ποτέ δεν βαρυγγωμάει για τα κακά που τον βρίσκουν. Με όλους και με όλα μένει αναπαυμένος και ευχαριστημένος, δοξάζοντας συνεχώς τον πανάγαθο Θεό, που τα πάντα οικονομεί για το συμφέρον της ψυχής μας.
Τι είναι υπερηφάνεια;
Υπερηφάνεια είναι το αίσθημα της υπεροχής απέναντι στους άλλους ανθρώπους, το να έχει κανείς μεγάλη ιδέα για τον εαυτό του. Η υπερηφάνεια είναι ταυτόσημη ή συγγενική με τον εγωισμό, την κενοδοξία, την υψηλοφροσύνη, την έπαρση, την οίηση, την αλαζονεία.
«Η υπερηφάνεια», λέει ο σοφός Σειράχ, «είναι μισητή και στον Θεό και στους ανθρώπους» (10:7). Αυτή είναι «η πρώτη αιτία της απομακρύνσεως του ανθρώπου από τον Κύριο (10:12) και πηγή κάθε αμαρτίας» (10:13). Ο άγιος Ιωάννης της Κλίμακος την αποκαλεί «αρχηγό και τελείωση όλων των κακών». Πραγματικά, απ’ αυτήν γεννιέται κάθε αμάρτημα κι απ’ αυτήν προέρχεται κάθε πτώση: η καύχηση, η φιλαρχία, το πείσμα, η ιδιορρυθμία, η περιφρόνηση των άλλων, το μίσος των ελέγχων, η κατάκριση, η συκοφαντία, η ζήλια, η μνησικακία, η υποκρισία, η αγνωμοσύνη, η ανυπακοή, ο θυμός, η ασπλαχνία, η βλασφημία, η αίρεση, η αθεΐα.
Μπορούμε να υπερηφανευόμαστε για κάτι καλό που έχουμε;
Όσο ζεις με το σώμα σου στη γη, μην υπερηφανευτείς για τίποτε. Αλλιώς ο εχθρός θα σε ρίξει οπωσδήποτε σε κάποιο πάθος. Είναι πνευματικός νόμος: «Όπου έγινε πτώση, εκεί κατοίκησε πρώτα η υπερηφάνεια· γιατί το δεύτερο είναι προμήνυμα του πρώτου» (όσιος Ιωάννης της Κλίμακος). Άλλωστε, για ποιο καλό σου μπορείς να υπερηφανεύεσαι; Τίποτα δεν είναι δικό σου. «Τι έχεις που να μην το έλαβες; Αφού, λοιπόν, το έλαβες από τον Θεό, γιατί καυχιέσαι σαν να μην το είχες λάβει ως δώρο;» (Α’ Κορ. 4:7).
Από το βιβλίο: Γέροντος Ευστρατίου (Γκολοβάνσκι), Απαντήσεις σε ερωτήματα χριστιανών. Ιερά Μονή Παρακλήτου, 2012. Ερωτήσεις 145, 147, 18, 116, 47.
Ταπεινοφροσύνη και υπερηφάνεια
