«Αι γενεαί πάσαι ύμνον τη ταφή σου
προσφέρουσι, Χριστέ μου»

Επιτρέψτε μου, αγαπητοί μου, να πω λίγα λόγια πριν την έξοδο του επιταφίου.

Απόψε σε όλους τους ναούς της Ορθοδόξου Εκκλησίας ψάλλεται ο Επιτάφιος θρήνος. Είναι μία ανθοδέσμη ύμνων προς τον Κύριο, ο οποίος οδηγείται στο μνήμα από τον Ιωσήφ, το Νικόδημο και τις μυροφόρες γυναίκες. Αποτελείται από 99 σύντομους ύμνους, τα εγκώμια, που είναι χωρισμένα σε 3 ομάδες – στάσεις και περιέχουν υπέροχα νοήματα.

Η τρίτη στάση αρχίζει με το πασίγνωστο «Αι γενεαί πάσαι ύμνον τη ταφή σου προσφέρουσι, Χριστέ μου». Τα λόγια αυτά δίνουν αφορμή να κάνουμε μερικές παρατηρήσεις.

Ο ύμνος μιλάει για «γενεές». Ποια λέγεται γενεά; Ο ιερός υμνογράφος εδώ χρησιμοποιεί μία ομηρική ιδέα που έχει υπ’ όψιν.

Ο Όμηρος παρομοιάζει την ανθρωπότητα με δέντρο που ζει χιλιετίες και κάθε τόσο βγάζει νέα φύλλα. Υπάρχουν και δέντρα αιωνόβια· οι ελιές π.χ. κάτω απ’ τις οποίες προσευχήθηκε ο Κύριος στη Γεθσημανή λένε ότι ζουν ακόμη, και στην Αθήνα ότι υπάρχουν επίσης ελιές από τον καιρό του Πλάτωνος. Αλλά το πιο μακρόβιο δέντρο είναι η ανθρωπότητα.

Τα δέντρα διακρίνονται σε αειθαλή, όσα διατηρούν πάντοτε το φύλλωμά τους, και σε φυλλοβόλα, όσα το χειμώνα ρίχνουν τα φύλλα τους και μένουν γυμνά, και την άνοιξη γεμίζουν πάλι με νέα φύλλα. Έτσι και η ανθρωπότητα· είναι ένα δέντρο αείζωο, που κάθε τόσο αλλάζει φύλλωμα. Με την αλλαγή φυλλώματος μοιάζει και η διαδοχή των γενεών, οι οποίες έρχονται και παρέρχονται.

Κάθε γενεά υπολογίζεται σε 25 με 30 χρόνια. Ένας αιώνας δηλαδή έχει 4 γενεές· επομένως, στους 20 αιώνες από την εποχή του Χριστού, έχουν περάσει 80 περίπου γενεές. Γενεά από γενεά διαφέρει. Τα ζώα δεν έχουν πρόοδο. Το μυρμήγκι π.χ. ή τα αποδημητικά πουλιά κάνουν σήμερα τη φωλιά τους όπως την έκαναν και πριν από χιλιάδες χρόνια· ζουν μέσα σε ένα στενό κύκλο ενστίκτων. Ο άνθρωπος όμως προοδεύει, και σήμερα ταξιδεύει στο διάστημα· είναι μια πρόοδος αυτό.

Γενεά από γενεά διαφέρει σε πολλά. Ένα πράγμα όμως είναι σταθερό χαρακτηριστικό όλων των γενεών· ότι στην ψυχή των ανθρώπων υπάρχει βαθύ και ανεκρίζωτο το θρησκευτικό συναίσθημα, η ανάγκη της θρησκείας. Όπως λέει ο Πλούταρχος, μπορεί να βρεις πόλεις «ανοχύρωτες, αγράμματες, χωρίς αρχηγό, χωρίς κατοίκους, χωρίς χρήματα, να μην έχουν νόμισμα, θέατρα, σχολεία, γυμναστήρια· πόλη όμως χωρίς θεούς και ναούς, …ούτε είδε ούτε θα δει κανείς».

Σύμφωνα με τον ύμνο που σχολιάζουμε όλες οι γενεές υμνούν το όνομα του Χριστού, «το υπέρ παν όνομα» (Φιλ. 2:9). Έρχονται βέβαια κάποτε και εποχές σκληρές· αλλά και στην πιο διεφθαρμένη γενεά θα υπάρχει ένας Νώε, θα υπάρχει ένας Λωτ, άνθρωποι πιστοί στον Κύριον ημών Ιησούν Χριστόν. Είδαμε πάντως και γενεές που επηρεάζονται απ’ το υλιστικό πνεύμα. Μία τέτοια ήταν στην εποχή μας. Επί 75 χρόνια στη Ρωσία επικράτησε αθεΐα· γκρέμισαν εκκλησιές, έσφαξαν ιερείς, εξόρισαν πατριάρχες, έκλεισαν σε φρενοκομεία πιστούς· τελικά πραγματοποιήθηκε ο λόγος του Ντοστογιέφσκυ, που είπε· Χριστέ, η Ρωσία θα σε σταυρώσει, θα σε θάψει χίλια μέτρα κάτω απ’ τη γη, αλλά και πάλι θ’ αναστηθείς. Και αναστήθηκε! Πηγαίνετε στη Μόσχα, στο Στάλινγκραντ, την Αγία Πετρούπολη· θα δείτε, ότι ο Κύριος τώρα λατρεύεται και προσκυνείται από εκατομμύρια Ρώσων Χριστιανών. Σήμερα σε καμία άλλη ορθόδοξη χώρα δεν εορτάζεται τόσο θερμά η Μεγάλη Εβδομάδα και το Πάσχα όσο εκεί.

• Αν προσέξατε, ο ύμνος λέει «Γενεαί πάσαι». Όχι δηλαδή μόνο στη δική μας, αλλά και σε κάθε άλλη γενεά. Έως ότου ανατέλλει ο ήλιος και ρέουν οι ποταμοί και λάμπουν τα άστρα, μέχρι συντελείας των αιώνων, ο Ιησούς Χριστός θα είναι το πρόσωπο που σαν θείος μαγνήτης θα ελκύει τις ψυχές. Μόνο χυδαία όντα δεν μπορούν να τον αγαπήσουν. Οι προφητείες λένε, ότι οι ημέρες μας είναι πονηρές και λίγοι θα μείνουν πιστοί, οι πολλοί θα είναι«γενεά άπιστος και διεστραμμένη» (Ματθ. 17:17). Ασφαλώς λοιπόν θα έρθουν και γενεές που η απιστία θα θριαμβεύει· θα είναι τότε όπως ήταν οι ημέρες του Λωτ και του κατακλυσμού. Αλλά όσο λίγοι και αν μείνουν οι πιστοί, ποτέ απογοήτευση! Και ένας ακόμη να μείνει πιστός στο σπίτι, στο χωριό, στην πόλη, στην πατρίδα, και στον πλανήτη ακόμα, φτάνει αυτός ο ένας ν’ αποδείξει ότι ο Χριστός είναι ο νικητής· ότι είναι «το αρνίον το εσφαγμένον», που θα νικήσει όλους τους δαίμονες (Απ. 17:14).

«Γενεαί πάσαι»! Τι σημαίνει αυτό; ότι κάθε γενεά, ολόκληρη την ανθρωπότητα σε κάθε εποχή, αναστενάζει κάτω από το βάρος των αμαρτιών της και νοσταλγεί Λυτρωτή· όπως προ Χριστού, έτσι και μετά Χριστόν, και μέχρι τέλους. Ιδιαιτέρως ζωηρή ήταν η νοσταλγία αυτή στους Ιουδαίους, που τους θέρμαιναν τα λόγια των προφητών. Αλλά και οι άλλοι λαοί περίμεναν λυτρωτή. Στην Αθήνα ο Σωκράτης, όταν δικαζόταν, είπε στους δικαστές του λόγια, που θεωρούνται προαναγγελία για την έλευση του Λυτρωτού· Ήμουν ο ελεγκτής των κακιών, τους είπε, κάτι σαν βούκεντρο με το οποίο ο γεωργός παρακινεί τα βραδυκίνητα βόδια, μια φωνή διαμαρτυρίας για τα κακώς κείμενα· τώρα που φεύγω απ’ τη ζωή θα πέσετε σε ύπνο βαθύ· και έτσι θα κοιμάστε μέχρις ότου έρθει εκείνος που θα σας ξυπνήσει απ’ το λήθαργο. Και στην Αμερική ακόμη, που οι ιθαγενείς δεν είχαν επικοινωνία με τον υπόλοιπο πλανήτη, όταν πήγε εκεί ο Κολόμβος, το πρώτο που τον ρώτησαν ήταν· Ήρθε;… Ήταν λοιπόν παγκόσμια η νοσταλγία για τον Λυτρωτή.

Έχοντας αυτά υπ’ όψιν αυτά, να πιστεύουμε, αγαπητοί μου, ότι δεν θα νικήσουν οι πονηρές δυνάμεις· θα έλθει και νέα γενεά, γενεά ευσεβής και πιστή, «γενεά ζητούντων τον Κύριον» όπως λέει ο Δαβίδ (Ψαλμ. 23:6), άξια να συνεχίσει το ’40 και τις Θερμοπύλες και να λέει το «Μολών λαβέ» και το ιστορικό «Όχι».

Νέα γενεά! Πρέπει όλοι να φροντίσουμε για τη νέα γενεά. Εμείς η παλαιά γενεά φεύγουμε πλέον. Είδαμε φοβερά πράγματα· ανεβήκαμε στα ψηλά βουνά, στο Γράμμο και στο Βίτσι· ενταφιάσαμε ήρωες, κηρύξαμε, διδάξαμε. Τώρα ο γέρων εγώ επίσκοπος εμφανίζομαι σύρων τα βήματα και υποβασταζόμενος· αλλά είμαι βέβαιος ότι η Ελλάς δεν θα πεθάνει· θα ζήσει και θα συνεχίσει να λατρεύει και να υμνεί τον Χριστό, να είναι «γενεά ζητούντων τον Κύριον», γενεά που θα πιστεύει μέχρι τέλους εις Πατέρα Υιόν και άγιον Πνεύμα.

• Και μία τελευταία παρατήρηση. Ο ύμνος λέει όχι απλώς «προσφέρουσι, Χριστέ», αλλά «προσφέρουσι, Χριστέ μου»! Θέλω αυτό να το εντυπώσω στη διάνοιά σας. Γιατί λέει «Χριστέ μου»;

Το «μου» αυτό έχει σημασία, δεν λέγεται τυχαία. Όπως στο μνημείο της Ακροπόλεως κάθε πέτρα έχει τη σημασία της, έτσι και στον αθάνατο Επιτάφιο θρήνο έχει σημασία και αυτή η κτητική αντωνυμία. Κ’ εσείς στις εκφράσεις σας έχετε τέτοιες κτητικές αντωνυμίες· λέτε π.χ. το παιδί μου, ο άντρας μου, η γυναίκα μου, ο γιατρός μου, το σπίτι μου, το χωριό μου, η πατρίδα μου, η επιστήμη μου κτλ. Τι σημαίνουν όλα αυτά τα «μου»; Κάποιους δεσμούς σας. Έτσι και το «Χριστέ μου» δηλώνει έναν ιδιαίτερο ιερό σύνδεσμο που πρέπει να έχουμε με τον «δι’ ημάς σταυρωθέντα, παθόντα και ταφέντα» Σωτήρα μας. Για σένα δεν είναι «ο Χριστός» απλώς, αλλά πρέπει να γίνει «ο δικός σου». Και ο Θωμάς, όταν είδε το Χριστό μετά την ανάστασή του, είπε όχι απλώς «ο Κύριος και ο Θεός», αλλά «ο Κύριός μου και ο Θεός μου» (Ιω. 20:28). Είναι λοιπόν και για μας ο Χριστός το πιο αγαπητό πρόσωπο της ζωής μας; το θέτουμε υπεράνω παντός άλλου;

Σε λίγο θ’ ακολουθήσει η έξοδος του επιταφίου. Θέλω λοιπόν να σας παρακαλέσω, σύμφωνα μ’ αυτά που είπαμε, κατά την περιφορά να τηρήσετε ανάλογη στάση. Κηδεία έχουμε σήμερα· και στην κηδεία δεν μιλάνε ούτε γελάνε· στέκονται με προσοχή και κατάνυξη. Έτσι κ’ εμείς τώρα, που κηδεύουμε τον Σωτήρα μας. Διαφορετικά, θα προκληθεί σκανδαλισμός.

Είθε, αγαπητοί μου, να καλλιεργηθεί στην ψυχή μας ιδιαίτερος σύνδεσμος με τον Κύριό μας και από την κοινωνία μαζί του ν’ αντιληφθούμε, ότι υπό τον ουρανό και υπεράνω του ουρανού δεν υπάρχει τίποτε άλλο ωραιότερο, υψηλότερο, αγιότερο από τον Χριστό· ον, παίδες Ελλήνων, υμνείτε και υπερυψούτε εις πάντας τους αιώνας· αμήν.

Σύνθεση δύο ομιλιών επί του ιδίου θέματος, που έγιναν στον Ι. Ναό Αγίου Παντελεήμονος Φλωρίνης την 16-4-1993 και την 21-4-1995.

Από το φυλλάδιο ΚΥΡΙΑΚΗ, φύλλο 2183, Φλώρινα 2019.

«Γενεά ζητούντων τον Κύριον»